Δευτέρα, 24 Απριλίου 2017

Πυξίδα

Διάβασα πρόσφατα [ΕΔΩ] μια ρήση του Ζήσιμου Λορεντζάτου: «Το μέγιστο που μπορείς μια μέρα να γίνεις για τον τόπο σου: μια καλή πυξίδα». Με μια διαφορετική παρομοίωση ουσιαστικά παραφράζει τα λόγια του Χριστού στην επί του όρους ομιλία: «οὕτω λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἴδωσιν ὑμῶν τὰ καλὰ ἔργα καὶ δοξάσωσι τὸν πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς».
     Πυξίδες και φάροι: τόσο χρήσιμα και τα δυο στην «θάλασσαν του βίου» και τον «κλύδωνα των πειρασμών». Να ένας ωραίος στόχος για τη ζωή του καθενός, κι ένα κριτήριο με το οποίο μπορεί (και ίσως θα πρέπει) να κρίνεται καθένας που ανακατεύεται με τα δημόσια πράγματα. Πόσοι από τους επώνυμους διάσημους λειτούργησαν/λειτουργούν ως πυξίδες, και μάλιστα καλές; Πόσοι έλαμψαν/λάμπουν μπροστά στους ανθρώπους με φως που να κατευθύνει κι όχι να στραβώνει;

Σάββατο, 22 Απριλίου 2017

Γέννηση


Ως κυοφορία είχα χαρακτηρίσει την έναρξη της εκδοτικής διαδικασίας για το βιβλίο ‘Μιλώντας με τον άρρωστο’, ελπίζοντας ότι δεν θα φτάσει τους εννιά μήνες. Τελικά τους ξεπέρασε: ακριβώς δέκα συμπληρώθηκαν από την ημέρα που παρέδωσα το χειρόγραφο μέχρι χθες που πήρα στα χέρια μου το πρώτο αντίτυπο. Δόξα τω Θεώ! Το τελικό αποτέλεσμα είναι άκρως ικανοποιητικό από αισθητική άποψη, χάρη στη δουλειά πολλών ανθρώπων που ένωσαν τα τάλαντά τους και έβαλαν πολύ κόπο και εργασία και έμπνευση (μόνο το εξώφυλλο πέρασε από είκοσι διαφορετικές εκδοχές). Ευχαριστίες ανήκουν σε όλους τους τεχνικούς συντελεστές και στους συναδέλφους που έγραψαν κεφάλαια στο βιβλίο. Όσο για την ουσία, θα περιμένουμε την κρίση και αξιολόγηση των αναγνωστών, γιατρών και αρρώστων, προς τους οποίους απευθύνεται με την ευχή να βοηθήσει στην οικοδόμηση σχέσεων αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ τους και στην καλύτερη άσκηση της ιατρικής στην καθημερινή πράξη. 
     Για κάθε ενδιαφερόμενο, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις University Studio Press, με ISBN 978-960-12-2322-3. Ελπίζω εν καιρώ και σε μια πιο επίσημη παρουσίαση.

Παρασκευή, 21 Απριλίου 2017

Πριν πενήντα χρόνια

Την πρωτακούσαμε σαν «επανάσταση», και η παλιότερή μας μνήμη είναι κάποια τανκς στους δρόμους, εμβατήρια στο ραδιόφωνο και το ότι εκείνη τη μέρα μας έδιωξαν από το σχολείο προς το τέλος της πρώτης ώρας (στην Πέμπτη Δημοτικού αυτό κυρίως μας ένοιαζε). Στη συνέχεια μεγαλώνοντας μάθαμε και τα συνώνυμα της «επανάστασης»: πραξικόπημα, δικτατορία, χούντα, αλλά και τα πάρεργά της – βασανιστήρια, εκτοπίσεις, πραξικόπημα Κύπρου, εισβολή Αττίλα – μέχρι την κατάρρευσή της, τη δίκη των Απριλιανών και τη μεταπολίτευση. Όλα αυτά ξεκίνησαν σαν σήμερα, πριν πενήντα χρόνια. Πολύ νερό κύλησε στο αυλάκι του χρόνου από τότε.
     Τι κρατούμε σαν ανάμνηση; Ας μην παρεξηγηθώ αν καταγράψω εγωιστικά το ότι τελείωσα το Γυμνάσιο χωρίς να χάσω ούτε μια μέρα μάθημα σε συνελεύσεις, απεργίες, καταλήψεις και συναφή κοινωνικά δρώμενα. Κρίνοντας από όσα είχαν προηγηθεί και ακολούθησαν τις επόμενες δεκαετίες, δεν το θεωρώ καθόλου λίγο. Το τίμημα σε ευρύτερο επίπεδο ήταν βαρύ, και το πλήρωσαν η Ελλάδα, οι Έλληνες και οι Χριστιανοί, τρεις λέξεις που τόσο αμαυρώθηκαν από την κατάχρηση που υπέστησαν από τους «εθνοσωτήρες». Ωστόσο, πιστεύω ότι η επτάχρονη ανελευθερία δεν εμπόδισε όσους ήθελαν να μάθουν να σκέφτονται ελεύθερα και να εκφράζουν τη γνώμη τους. Όπως δεν εμπόδισε και τους Ρώσους η μακρόχρονη κομμουνιστική χούντα που ακολούθησε την επανάσταση του Οκτωβρίου του 1917 (μη μας ξενίζει ο όρος: το ίδιο φαινόμενο ήταν, με άλλο χρώμα ενδύματος), που φέτος κλείνουν διπλάσια χρόνια από την έναρξή της, και ευτυχώς κι αυτή αποτελεί ζοφερή ανάμνηση.  
     Οι ιστορικές εκτροπές (για να χρησιμοποιήσω έναν γενικό όρο) λαμβάνουν χώρα υπό συγκεκριμένες συνθήκες που αποτελούν γενεσιουργά αίτια (τα οποία πρέπει κανείς να λάβει υπόψη για να τις ερμηνεύσει) ή έστω δικαιολογίες. Μπορεί να λειτουργούν θετικά ως κάποιο σημείο, μέχρι που ξεφεύγουν από τον αρχικό τους δηλωμένο στόχο και γίνονται καθεστωτικός αυτοσκοπός (σ' αυτό δεν διαφέρουν από πολλές δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις...). Από εκεί και πέρα οι αρνητικές τους συνέπειες είναι πολύ χειρότερες, και βέβαια η κατάληξή τους συνήθως τραγική. Όλα αυτά αποτελούν το «τελευταῖον ἐκβὰν» που κατά τον Δημοσθένη κρίνει «ἕκαστον τῶν πρὶν ὑπαρξάντων».
     Ευχής έργο θα ήταν να μην υπάρχουν ούτε οι δικτατορικές εκτροπές κάθε είδους, αλλά ούτε και οι πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που τις γεννούν. Αυτό το τελευταίο φαντάζει πολύ ουτοπικό: μια ματιά στον γύρω μας κόσμο θα μας πείσει, και ίσως μας δώσει και μια εξήγηση για την άνοδο των ακραίων στοιχείων στις πιο δύσμορφες εκδοχές τους. Η λύση δεν είναι η καταστολή τους (η δράση γεννά αντίδραση), αλλά η ουσιαστική ακύρωσή τους μέσα από τη μεταμόρφωση του κοινωνικού τοπίου. Αν δεν καλλιεργούμε την χυδαία ανισότητα και αδικία (πολιτική, οικονομική, κοινωνική) και τον γεωπολιτικό συμφεροντολογικό διαγκωνισμό (το δίκαιο του ισχυροτέρου), δεν δίνουμε δικαίωμα σε κανέναν να επαναστατεί με σημαία μια ψευδεπίγραφη «ελευθερία, ισότητα, δικαιοσύνη», την οποία κουρελιάζει και καταπατεί με την πρώτη ευκαιρία.

Πέμπτη, 20 Απριλίου 2017

Μετ' εμποδίων

Ξέρουμε όλοι τα συνηθισμένα εμπόδια που μπορεί να παρεμβαίνουν στο γράψιμο. Τον τρόμο της λευκής σελίδας. Την αμηχανία για το πώς ξεκινάς και πώς φτάνεις εκεί που θέλεις να πάς. Την ‘αφλογιστία’ της πέννας. Και τόσα άλλα. Τα γράφουν οι επί της γραφής ειδικοί στα εγχειρίδιά τους, τα συναντούμε κάθε τόσο μπροστά μας, όπως τότε που ως φοιτητές διαβάζαμε νοσολογία και σπεύδαμε να μεταφέρουμε συμπτώματα και νοσήματα στον εαυτό μας (ιδίως τα ψυχιατρικά...).
     Υπάρχουν όμως κι άλλα, πιο πρακτικά κωλύματα. Ας πούμε, το στυλό με την πολύ λεπτή μύτη που προκαλεί μια ανατριχίλα καθώς χαράζει σκληρά το πρόχειρο χαρτί (το Parker της τσέπης είναι το άλλο άκρο του φάσματος..., πολύ μαλακό και λείο). Και μια που το ’φερε η κουβέντα, συχνά το πληκτρολόγιο δεν με εμπνέει για το πρώτο σχεδίασμα ενός κειμένου. Άλλη είναι η σχέση με το κάθε είδους μολύβι: στέλνει σήματα στον εγκέφαλο, ενισχύει την κινητική μνήμη, σε παρακινεί να συνεχίσεις, σου δίνει ένα οπτικό feedback – τον προσωπικό γραφικό χαρακτήρα – που λειτουργεί ενθαρρυντικά. Λες και είναι πιο ζωντανές οι λέξεις που σχεδιάζονται – μια μορφή τέχνης – από εκείνες που απλώς τυπώνονται.
     Κι έπειτα είναι εκείνη η μνήμη, ή καλύτερα η ανεπάρκειά της. Πολύ θα ’θελα να φωτογραφίσω με λέξεις σκηνές της καθημερινότητας: χρώματα, πρόσωπα, ήχους, οσμές, κινήσεις, συναισθήματα, εκεί, επί τόπου, όπως τα προσλαμβάνω. Πιο δύσκολο είναι να τα πλάσω με το εργαλείο της φαντασίας. Την επόμενη στιγμή όμως έχουν φύγει (‘πτερόεντα’ όλα!) αφού πήγαμε παρακάτω, αλλάξαμε χώρο, γυρίσαμε σελίδα, δεν σταθήκαμε να καταγράψουμε την προηγούμενη. Όταν θα βρεθεί πρόσφορος χρόνος, οι μνήμες αυτές έχουν κιόλας διαγραφεί. Όπως και τα φάρμακα που έδωσα σε κάθε ασθενή, και οι λεπτομέρειες των εξετάσεών του ή της συζήτησης που κάναμε με τον καθένα τους: οι άλλοι βέβαια περιμένουν να τα έχω όλα αυτά σε πρώτο πλάνο στη RAM του εγκεφάλου μου, όπου διαγκωνίζονται μύρια όσα ετερόκλιτα θέματα για προτεραιότητα. Πού τέτοια ικανότητα;
     Διάβασα πρόσφατα στο περιοδικό ‘New Yorker’ ένα διήγημα του John Lanchester με τίτλο ‘Signal’ (‘Σήμα’), και απόλαυσα και λίγο ζήλεψα την έμπνευση, την πρωτοτυπία, τη χρήση της γλώσσας. Ένα τελείως μοντέρνο και απροσδόκητο μυστικό (που αποκαλύπτεται μόλις στο τέλος), μέσα σε μια περιρρέουσα καθαρά ‘γοτθική’ ατμόσφαιρα. Μια απόμακρη έπαυλη, ένας ψηλός άγνωστος που εμφανίζεται μυστηριωδώς κάθε τόσο, μικροί και μεγάλοι παίκτες σε ποικίλους ρόλους, μια περίεργη Πρωτοχρονιά, αλλά καθόλου βία, κανένα πτώμα, κατάλληλο και για ανηλίκους ακόμη. Πώς καταφέρνει να φτάσει τις εξήμισι χιλιάδες λέξεις με πλήρη και συγχρόνως οικονομική αφήγηση, ήρωες, διάλογο, πλοκή, σκηνικά, σασπένς; Σίγουρα όχι κάνοντας παράλληλα και κάτι άλλο.
     Το δεύτερο ανάγνωσμα της ημέρας, από το ίδιο περιοδικό είναι του Siddartha Mukherjee. Γνωστός γιατρός και συγγραφέας, καταπιάνεται με τη σχέση τεχνητής νοημοσύνης και ιατρικής και τη διαγνωστική ακρίβεια των υπολογιστών σε ειδικότητες που βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε εικόνες, όπως η ακτινολογία και η δερματολογία. Πόσο καλή είναι; Πόσο πετυχημένη; Θα μας αντικαταστήσουν τα κομπιούτερ μια μέρα; Ένα σωρό φιλοσοφικά ερωτήματα, μαζί με μια πολύ ενδιαφέρουσα παρουσίαση και ανάλυση για το πώς τελικά μαθαίνουμε, πώς εκπαιδεύουμε τους νευρώνες και τις συνάψεις του μυαλού μας να αναγνωρίζουν εικόνες και να τις ερμηνεύουν. Θα μπορέσουμε ποτέ να κάνουμε μηχανές που θα πετυχαίνουν το ίδιο ή πρόκειται για ένα ονειρικό εγχείρημα επιστημονικής αλαζονείας και θράσους (η ‘ύβρις’ των αρχαίων ημών);
     Μέσα σε όλα αυτά η επίσκεψη της νεαρής Σοφίας, αποθεραπευμένης από την πρόσφατη πνευμονία της, και τα καλά της εργαστηριακά αποτελέσματα, φτιάχνουν μια μικρή όαση πραγματικότητας στην ατέλειωτη φαντασιακή Σαχάρα. Απαραίτητη και ευπρόσδεκτη συνάμα, όπως το τρεχούμενο νερό και οι χουρμαδιές για τους ταξιδιώτες της ερήμου.

Τρίτη, 18 Απριλίου 2017

Γνώση

Διάβασα προ ημερών ότι μια γνωστή νεοζηλανδή τηλεπαρουσιάστρια έκανε δημόσια ένα τεστ DNA στον εαυτό της, που έδειξε ότι είναι πρακτικά 100% ιθαγενής Μαορί, μια φυλή που θεωρούνταν ότι δεν υπάρχει πλέον σε αμιγή μορφή. Την είδηση ακολουθούσαν διάφορα σχόλια: άλλα επαινετικά, άλλα σχετλιαστικά, άλλα εντελώς άσχετα προς το θέμα. Προτίμησα να το σκεφτώ μόνος μου.
     Η γνώση είναι βέβαια καλό πράγμα. Διαφωνεί κανείς; Δηλαδή δεν πρέπει να ξέρουμε; Η γνώση είναι δύναμη, υποστηρίζει ένα γνωστό σύνθημα. «Κάλλιο γνώση παρά γρόσι» λέει μια παλιά παροιμία -- τότε δεν υπήρχε το ευρώ... (αν και αναφέρεται στη γνώση ως παιδεία). Σε όλα όμως υπάρχει και μια αρνητική πλευρά. Πόσα πρέπει να γνωρίζουμε για τον εαυτό μας, για τον διπλανό μας, για όλους τους άλλους; Δεν δικαιούμαστε να έχουμε μυστικά που δεν θέλουμε να τα κοινοποιούμε δεξιά κι αριστερά; Είναι η κάθε είδους γνώση ωφέλιμη, γόνιμη, δημιουργική; Οδηγεί σε αληθινή αυτογνωσία (άρα με ταπείνωση) ή απλώς επαυξάνει τον προσωπικό μας εγωισμό; Και ως προς το συγκεκριμένο θέμα, ας υποθέσουμε ότι σε μια δυστοπική εποχή κάποια φυλετική ομάδα τίθεται υπό διωγμόν, και ο καθένας θα πρέπει να αποδεικνύει πόσο βιολογικά ‘καθαρός’ είναι για να αποφύγει την καταδίωξη. Η περηφάνεια του χθες μπορεί να γίνει ο εφιάλτης του αύριο. Είναι αλήθεια ανάγκη να τα ξέρουμε όλα; Μας κάνει μια τέτοια γνώση καλύτερους ως ανθρώπους; Πολύ αμφιβάλλω. «Η γνῶσις φυσιοῖ, ἡ δὲ ἀγάπη οἰκοδομεῖ», μας λέει ο Απ. Παύλος. Κάτι θα ήξερε.

Κυριακή, 16 Απριλίου 2017

Χριστός ανέστη

 «Ἄγγελοι σκιρτήσατε, ἀγαλλιᾶσθε γηγενεῖς καὶ πανηγυρίσατε χαρμονικῶς, ὅτι Χριστὸς ἀνέστη, κράτος καθελών θανάτου καὶ κόσμον ἀφθαρτίσας, ῶφθη τε μυροφόροις τριήμερος ἐκ νεκρῶν ὡς ἐκ παστοῦ Νυμφίος. Ὅθεν κροτοῦντες χείρας ἐν ὕμνοις γηθοσύνως κράξωμεν: Πάσχα Κυρίου Πάσχα, Πάσχα τῶν πιστῶν ἡ λύτρωσις καὶ λύπης ἡ ἀφαίρεσις καὶ κόσμου ἡ τερπνότης, Πάσχα καινόν, Πάσχα τερπνόν, Πάσχα τῆς Τριάδος τιμὴ καὶ δόξα θεία. Χριστὸς ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, θανάτῳ θάνατον πατήσας, καὶ τοῖς ἐν τοῖς μνήμασι ζωὴν χαρισάμενος».
     [Αρχαίο αναστάσιμο ιδιόμελο που προβλέπεται από το Τυπικό του ναού της Αναστάσεως ως κοινωνικό ή και δοξαστικό της ημέρας. Το μελοποίησε ο πατέρας μας και το περιέλαβε στο ‘Μουσικό Πεντηκοστάριο’, απ’ όπου το ψάλλουμε κατά περίπτωση, ειδικά στους Αγ. Αποστόλους]

Παρασκευή, 14 Απριλίου 2017

Δια Σταυρού

"Πᾶσα μὲν οὖν πρᾶξις καὶ θαυματουργία Χριστοῦ μεγίστη καὶ θεία καὶ θαυμαστή, 
ἀλλὰ πάντων ἐστὶ θαυμαστότερον ὁ τίμιος αὐτοῦ σταυρός. 
Δι᾿ οὐδενὸς γὰρ ἑτέρου ὁ θάνατος κατήργηται,
ἡ τοῦ προπάτορος ἁμαρτία λέλυται, 
ὁ ᾅδης ἐσκύλευται, 
ἡ ἀνάστασις δεδώρηται, 
δύναμις ἡμῖν τοῦ καταφρονεῖν τῶν παρόντων καὶ αὐτοῦ τοῦ θανάτου δέδοται, 
ἡ πρὸς τὴν ἀρχαίαν μακαριότητα ἐπάνοδος κατώρθωται, 
πύλαι παραδείσου ἠνοίγησαν, 
ἡ φύσις ἡμῶν ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ κεκάθικε, 
τέκνα Θεοῦ καὶ κληρονόμοι γεγόναμεν, 
εἰ μὴ διὰ τοῦ σταυροῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. 
Διὰ σταυροῦ γὰρ ταῦτα πάντα κατώρθωται."
[Ιω. Δαμασκηνού, Έκδοσις ακριβής της Ορθοδόξου πίστεως, κεφ. 84]

Πέμπτη, 13 Απριλίου 2017

Ανθοδέσμη

 Μια τυχαία νυκτερινή πασχαλινή σύνθεση 


Το πανταχού παρόν χρώμα της εποχής


Και οι ευχές ενός νεαρού νοσηλευτή που πρόσφατα ολοκλήρωσε την πρακτική του εκπαίδευση στηκν κλινική μας
Το κάλλος, εξωτερικό και εσωτερικό, είναι γύρω μας, αρκεί να έχουμε μάτια ανοιχτά.
Καλή Ανάσταση!

Τρίτη, 11 Απριλίου 2017

Αντιθέσεις

Η βραδινή ακολουθία της Μεγάλης Τρίτης είναι πασίγνωστη στους Χριστιανούς για το ‘μέγα ιδιόμελον’ της Κασσιανής, με την εμπνευσμένη ποίηση, την πλούσια θεολογία, αλλά και την περίτεχνη μελοποιία του. Ωστόσο, αυτό είναι το αποκορύφωμα μιας ολόκληρης σειράς ύμνων που αντιδιαστέλλουν τη σωτήρια μεταστροφή της αμαρτωλής γυναίκας με το προδοτικό κατάντημα του πρώην αποστόλου Ιούδα Ισκαριώτη. Για την πρώτη η προηγούμενη άθλια ζωή διαγράφηκε με μια ριζική πράξη μετανοίας, ενώ για τον δεύτερο το αποστολικό αξίωμα δεν εξασφάλισε από μόνο του την αιωνιότητα, αφού «τα στερνά δεν τίμησαν τα πρώτα», σύμφωνα με το λαϊκό λόγιο. Αυτή την αντιδιαστολή κάνει ο ποιητής του ακόλουθου τροπαρίου από τους Αίνους:
     Ὅτε ἡ ἁμαρτωλός προσέφερε τὸ μύρον,
     τότε ὁ μαθητής συνεφώνει τοῖς παρανόμοις·
     ἡ μὲν ἔχαιρε κενοῦσα τὸ πολύτιμον, ὁ δὲ ἔσπευδε πωλῆσαι τὸν ἀτίμητον·
     αὕτη τὸν Δεσπότην ἐπεγίνωσκεν, οὗτος τοῦ Δεσπότου ἐχωρίζετο·
     αὕτη ἠλευθεροῦτο, καὶ ὁ Ἰούδας δοῦλος ἐγεγόνει τοῦ ἐχθροῦ·
     δεινὸν ἡ ῥαθυμία! μεγάλη ἡ μετάνοια!
     ἥν μοι δώρησαι Σωτήρ, ὁ παθὼν ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ σῶσον ἡμᾶς.

Κυριακή, 9 Απριλίου 2017

Αφωνία

Δεν μπορώ να θυμηθώ τον εαυτό μου να μη ψάλλει στις ακολουθίες της Μ. Εβδομάδος, είτε εντός είτε εκτός Ελλάδος. Θυμούμαι τον κυρ-Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη που υπόσχεται ότι «τὸ ἐπ’ ἐμοί, ἐνόσω ζῶ καὶ ἀναπνέω καὶ σωφρονῶ, δεν θὰ παύσω πάντοτε, ἰδίως δὲ κατὰ τάς πανεκλάμπρους ταύτας ἡμέρας, νὰ ὑμνῷ μετὰ λατρείας τὸν Χριστόν μου...». Να όμως που η σημερινή μέρα μου επεφύλασσε και την εμπειρία αυτή. Η ακολουθία των Βαΐων βγήκε με δυσκολία, και αρκετά βραχνή έως παράφωνη. Μέχρι το απόγευμα, κατά την ψαλμική γλώσσα, «ἐγενόμην ὡσεὶ ἄνθρωπος οὐκ ἔχων ἐν τῷ στόματι αὐτοῦ ἐλεγμούς». Έτσι αναγκαστικά έγινα μόνο ακροατής και όχι ποιητής λόγου. Δεν βλάπτει κι αυτό: παιδαγωγικό μέτρο είναι για τις μικρές και μεγάλες επάρσεις που δημιουργεί η δημόσια προβολή. «Τότε κατειργάσθη ἡ ἀφωνία πρὸς τιμωρίαν». Και τώρα περιμένω την θεραπεία.
     Ακροώμενος τα ιδιόμελα της ημέρας, στέκομαι στο δεύτερο απόστιχο, υπό το κράτος και των ποικίλων τραγικών γεγονότων σε παγκόσμια κλίμακα (πολύνεκρες επιθέσεις σε κοπτικούς ναούς στην Αίγυπτο, τρομοκρατικά χτυπήματα στη Ρωσία και τη Σουηδία, βομβαρδισμοί και αντιβομβαρδισμοί στη Συρία, ων ουκ έστιν αριθμός):
     «Κύριε, τὰ τελεώτατα φρονεῖν, τοὺς οἰκείους παιδεύων Μαθητάς, μὴ ὁμοιοῦσθαι τοῖς ἔθνεσιν ἔλεγες, εἰς τὸ κατάρχειν τῶν ἐλαχιστοτέρων· οὐχ οὕτω γὰρ ἔσται ὑμῖν τοῖς ἐμοῖς Μαθηταῖς, ὅτι πτωχὸς θέλων ὑπάρχω· ὁ πρῶτος οὖν ὑμῶν, ἔστω πάντων διάκονος, ὁ δὲ ἄρχων, ὡς ὁ ἀρχόμενος, ὁ προκριθεὶς δὲ ὡς ὁ ἔσχατος· καὶ γάρ ἐλήλυθα αὐτὸς τῷ πτωχεύσαντι Ἀδὰμ διακονῆσαι, καὶ λύτρον δοῦναι ἀντὶ πολλῶν, τὴν ψυχὴν τῶν βοώντων μοι· Δόξα σοι».
     Σε απλά ελληνικά: «Κύριε, εκπαιδεύοντας τους μαθητές σου να φρονούν τα τελειότερα, τους έλεγες να μη μοιάζουν με τα έθνη στο να καταδυναστεύουν τους ελαχίστους. Δεν πρέπει να κάνετε έτσι εσείς οι μαθητές μου, διότι εγώ θέλοντας είμαι φτωχός. Λοιπόν, ο πρώτος από σας να είναι υπηρέτης όλων, ο άρχοντας σαν υποτακτικός, ο πρόκριτος σαν τελευταίος. Διότι κι εγώ ήλθα για να διακονήσω τον πτωχευμένο Αδάμ και να δώσω την ψυχή μου λύτρο για όλους όσοι μου φωνάζουν: Δόξα σοι».

Σάββατο, 8 Απριλίου 2017

Τρία χρόνια


Η εβδομάδα που τελειώνει ήταν γεμάτη από τη μνήμη του πατέρα μας. Την περασμένη Κυριακή τελέσαμε το μνημόσυνο για τα τρία χρόνια από την εκδημία του -- πότε πέρασαν, αλήθεια; «Ως όναρ, ως άνθος ο χρόνος του βίου τρέχει», ακούσαμε στον Μεγάλο Κανόνα την περασμένη εβδομάδα. Μια και ήταν μέσα στο Τριώδιο, την ημέρα την μετρούμε και στις ‘κινητές εορτές’: εσπέρας της Τρίτης της Στ’ Εβδομάδας των Νηστειών. Η απογευματινή Προηγιασμένη της Τετάρτης συνέπεσε με την ώρα της νεκρώσιμης ακολουθίας. Και σήμερα, ογδόη του μηνός Απριλίου, είναι η ακριβής ημερολογιακή επέτειος. 
     Στα αναγνώσματα της Τετάρτης διαβάσαμε στη Γένεση για τον Ιωσήφ που ρωτάει τα αδέρφια του στην Αίγυπτο: «ἔτι ὁ πατήρ μου ζῇ;». Την απάντηση στο αντίστοιχο ερώτημά μας τη δίνει η προσδοκία της αναστάσεως των νεκρών, όπως διαβάζουμε στο συναξάρι του Μεγάλου Βασιλείου: «Ζῇ καὶ θανὼν ἐν Κυρίῳ». Ωστόσο, όπως συνεχίζει το δίστιχο, «ζῇ καὶ παρ᾽ ἡμῖν, ὡς λαλῶν ἐκ τῶν βίβλων». Και από βιβλία μας άφησε ουκ ολίγα. Τα αναθεωρημένα λειτουργικά έργα του (Ιερατικό, Εγκόλπιο Αναγνώστου και Ψάλτου, Τριώδιο, Σύστημα Τυπικού) που χρησιμοποιούνται πρακτικά σε όλους τους ναούς. Τα μουσικά του χειρόγραφα που καλύπτουν όλο το φάσμα των εορτών του έτους και των άλλων ψαλτικών αναγκών. Και το κηρυκτικό-ερμηνευτικό του έργο στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, που σταδιακά εκδίδεται για μελέτη και καταρτισμό των ευλαβών αναγνωστών. Όσοι εντρυφούν στα βιβλία αυτά με οποιαδήποτε ιδιότητα ας εύχονται υπέρ αναπαύσεώς του, και είθε
όλοι να έχουμε την ευχή του και κάτι από τον ζήλο και την φιλοπονία του.

Παρασκευή, 7 Απριλίου 2017

Νηπιότητες

Ακούσαμε στα πρόσφατα εγκαίνια των σηράγγων στα Τέμπη όσα είπε (και διαβάσαμε για όσα δεν είπε) ο πρωθυπουργός. Η κοινή λογική και η πείρα μας λέει ότι ένα μεγάλο δημόσιο έργο -- ενδεικτικά: αυτοκινητόδρομος, αεροδρόμιο, νοσοκομείο, μετρό, σύστημα υγείας ή παιδείας, Ολυμπιάδα -- δεν είναι υπόθεση μερικών μηνών ή μιας κυβερνητικής θητείας, ενός υπουργού, πρωθυπουργού ή κόμματος. Συχνά απαιτεί χρονικά όρια που υπερβαίνουν τις κυβερνητικές θητείες (ακόμη κι αν αυτές ανανεώνονται στην ώρα τους και όχι στα μισά του δρόμου) και τα αντίστοιχα πρόσωπα ή σχήματα. Και όμως, με την απάτη αυτή (δεν υπάρχει άλλη πιο κατάλληλη λέξη) πολιτεύονται όλοι οι κυβερνητικοί σχηματισμοί, που βασίζονται στην οπαδική ευπιστία των ψηφοφόρων για να διαιωνίζουν το ‘λάγνο ψέμα’ τους, διαλαλώντας ότι «Εμείς το κάναμε!» ή «Επί των ημερών μας κόπηκε η κορδέλα». Αφού επί χρόνια ως αντιπολίτευση στύλωναν τα πόδια και κωλυσιεργούσαν με κάθε δυνατό τρόπο, οι κυβερνώντες σπεύδουν να καρπωθούν τα οφέλη από τεράστιες επενδύσεις που κανένας δεν θα έκαμνε στη χώρα αν τους έβλεπε να κυβερνούν. Έτσι το κριτήριο της επιτυχίας δεν πρέπει να είναι τόσο το «πόσα εγκαινιάσαμε» όσο το «πόσα προσελκύσαμε». Δυστυχώς οι συνήθεις θριαμβολογίες ακούγονται ως «κύμβαλα αλαλάζοντα». Μπορούμε κάποτε να ωριμάσουμε πολιτικά, ξεπερνώντας τέτοιες νηπιακές συμπεριφορές και αναγνωρίζοντας ότι η υπόθεση «κράτος» είναι κάτι πολύ ευρύτερο και σπουδαιότερο από προσωπικούς και κομματικούς εγωισμούς;  
[Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή]

Κυριακή, 2 Απριλίου 2017

Προσευχή

Η ιστορία είναι αληθινή: την άκουσα από τον ίδιο τον πρωταγωνιστή της, και συνέβη πριν λίγες μέρες σε διεθνές ιατρικό συνέδριο στη Γαλλία. Στην τελετή έναρξης του συνεδρίου παρουσίασαν ως μέρος του ψυχαγωγικού προγράμματος έναν ‘μάγο’, ο οποίος διάβαζε τη σκέψη. Ως πρώτη του επίδειξη μάντεψε ένα τυχαίο όνομα που κάποιος από τους συνέδρους είχε βάλει στο μυαλό του μετά από δική του προτροπή. Όταν στη συνέχεια είπε ότι θα επιχειρήσει το ίδιο με τρία διαφορετικά πρόσωπα, ένας Ορθόδοξος γιατρός που βρισκόταν στο ακροατήριο, υποπτευόμενος ότι πρόκειται για δαιμονική ενέργεια, άρχισε να λέει μέσα του την ευχή του Ιησού. Ο ‘μάγος’ ξεκίνησε την προσπάθεια, αλλά ύστερα από λίγο ανήγγειλε ότι «ξέρετε, δεν πετυχαίνει πάντα το τέχνασμα», και αφού ίδρωσε και ξεΐδρωσε τελικά εγκατέλειψε αποτυχημένος την αίθουσα για να μη ξαναγυρίσει.
     Ας αφήσουμε κατά μέρος την... έμπνευση που είχαν οι υπεύθυνοι να περιλάβουν τη μαγεία σε επιστημονικό συνέδριο, και ας μείνουμε στο γεγονός της προσευχής. Όπως μας λένε οι άγιοι, να κάνουμε προσευχή ακόμη κι αν δεν νιώθουμε τη δύναμή της. Τη νιώθει ο διάβολος, και μάλιστα με πολύ καυστικό τρόπο.

Δικαιοσύνη

Πολλά γράφτηκαν τις μέρες που πέρασαν για τα εγκαίνια του ‘μουσείου Μπελογιάννη’. Δεν υπάρχει λόγος να ανασκαλεύει κανείς ξανά και ξανά τέτοιες υποθέσεις -- άλλωστε, οι όποιες αναφορές σε Γράμμο, Βίτσι, Κόνιτσα, Λιτόχωρο, Μελιγαλά, Νάουσα, σύνταγμα Μακρυγιάννη κτλ. ως γνωστόν είναι ‘γιορτές μίσους’, ενώ η ίδρυση μουσείων και ανέγερση αδριάντων για τους δράστες της ‘απέναντι’ πλευράς είναι καταφανώς εκδηλώσεις... Χριστιανικής αγάπης και συγχωρητικότητος. Δεν είμαι υπέρμαχος της θανατικής ποινής για οποιονδήποτε λόγο και για κανέναν άνθρωπο και, δόξα τω Θεώ, την είδα να καταργείται στη χώρα μας και ελπίζω να μην την ξαναβγάλουμε ποτέ από το χρονοντούλαπο. Αυτό δεν σημαίνει ότι όσοι την υπέστησαν κάποτε, και μάλιστα σε εποχές δύσκολες, μετά από χρόνια τραγικά για τη χώρα, ήταν αθώες περιστερές και πρέπει να ‘αγιοποιηθούν’. Σύμφωνα με τον λόγο του Χριστού, «πάντες οἱ λαβόντες μάχαιραν ἐν μαχαίρᾳ ἀποθανοῦνται». Κάποια στιγμή αποδίδεται δικαιοσύνη ανάλογη με τα αδικήματα του καθενός. Κι αν η ανθρώπινη δικαιοσύνη συχνά έχει τις αδυναμίες και τις ατέλειές της, η τελική και απόλυτα δίκαιη κρίση θα είναι του Θεού, για όλες τις πλευρές. Και κανένας δεν θα μπορεί να έχει παράπονο ή να ασκήσει έφεση. Τελεία και παύλα.

Πέμπτη, 30 Μαρτίου 2017

Απαίδευτοι

Μαθαίνουμε ότι 28 βουλευτές του κυβερνώντος κόμματος κατέθεσαν πρόταση να καταργηθεί δια νόμου η αναγραφή της ‘διαγωγής’ των μαθητών στα σχολεία, και ο υπουργός Παιδείας την υποστηρίζει και πιστεύει ότι θα ψηφιστεί στη Βουλή. Ξέραμε ότι με την αριστεία δεν τα πήγαιναν ποτέ καλά οι του συγκεκριμένου χώρου. Θα είχε ενδιαφέρον -- έστω... ακαδημαϊκό -- να δοθούν στο φως στοιχεία για τη διαγωγή των 28 βουλευτών στο σχολείο (αλλά και όλων των άλλων, ένα είδος εκπαιδευτικού «πόθεν έσχες»). Τόσο βαθιά ριζωμένα συμπλέγματα μόνο στην παιδική ηλικία δημιουργούνται. Μα πού τα βρήκαμε όλα αυτά τα μπουμπούκια;
     Ακόμη, διαβάζουμε ότι το υπουργείο Παιδείας ‘φρενάρει’ την πρόταση δημιουργίας αγγλόφωνου προπτυχιακού τμήματος στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, που αποσκοπεί στην προσέλκυση ξένων φοιτητών επί πληρωμή. Σύμφωνα με την είδηση, εκτός άλλων λόγων (δευτερευόντων, κατά τη γνώμη μου), στέλεχος του υπουργείου υποστήριξε ότι «η πρόταση συνάδει με μια πρόχειρη ρητορική εξωστρέφειας, που συχνά υιοθετείται και από κόμματα της αντιπολίτευσης» (σε απλά ελληνικά, δεν το προτείνουν ημέτεροι). Προφανώς η αριστερά εμμονή κατά της παιδείας είναι πολύπλευρη και πολυεπίπεδη. Δεν ξέρεις από πού να τους πιάσεις τους ανθρώπους!
     Ας προσθέσω και κάτι που έγραψε χθες ο Δ. Γουσέτης στην Καθημερινή: 'Ενας προσφιλής μου μετανάστης, καθηγητής πανεπιστημίου στο Εδιμβούργο, μου είπε: «Αυτό που κυρίως εμποδίζει τον επαναπατρισμό μου δεν είναι η εξοντωτική φορολογία, ούτε τα capital controls ούτε η κοινωνική αδικία. Είναι η “καφρίλα” που επικρατεί» (Κάφρος: κάποιος που δρα χωρίς να λαμβάνει υπόψη του τα συναισθήματα ή την ενόχληση των άλλων).' Συμφωνώ.

Τετάρτη, 29 Μαρτίου 2017

Αλήθεια

Δεν ξέρω πόσοι διάβασαν τη σημερινή επιστολή του κ. Π. Νικολόπουλου, ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών και επίτιμου διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, στην Καθημερινή, με τίτλο ‘Η αλήθεια είναι διεθνής γλώσσα’. Δεν ενδιαφέρει τόσο η αναφορά της στον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης, όσο οι πληροφορίες που περιέχει για την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ιαπωνίας στο Τόκιο. Αντιγράφω ένα απόσπασμα με ιδιαίτερη σημασία:

     «Στην είσοδο του κεντρικού αναγνωστηρίου του νέου κτιρίου της Εθνικής και της Διαίτης Βιβλιοθήκης της Ιαπωνίας στο Τόκιο υπάρχει επιγραφή στα ελληνικά και παρουσιάζει το χωρίον του Ευαγγελίου του Ιωάννου με τη ρήσιν του Χριστού: Η αλήθεια ελευθερώσει υμάς. Στην απορία μου πώς σ’ ένα κρατικό ίδρυμα κράτους το οποίο ελάχιστη σχέση έχει με τον χριστιανισμό και τον ελληνισμό τοποθετείται επιγραφή με χριστιανική ρήση και μάλιστα στα ελληνικά, η απάντηση ήταν αποκαλυπτική· ότι ο χριστιανισμός και ο ελληνισμός αποτελούν τη βάση του σύγχρονου πολιτισμού. Η δε επιγραφή αυτή είναι η αρμοδιότερη για να χαρακτηρίσει τη σημασία του κεντρικού αναγνωστηρίου μιας βιβλιοθήκης, μάλιστα εθνικής». 

     Ερμηνευτική σημείωση: Η ονομασία ‘Εθνική Δίαιτα’ αναφέρεται στο ιαπωνικό κοινοβούλιο (kokkai). Πρόκειται συνεπώς για την βιβλιοθήκη του κοινοβουλίου της Ιαπωνίας. Τυχόν συγκρίσεις με τα καθ’ ημάς αφήνονται στη φαντασία των αναγνωστών.

Τρίτη, 28 Μαρτίου 2017

Αριστερότερα

«Αν η συμφωνία που θα φέρει η κυβέρνηση είναι μια συμφωνία που μπορεί να τη διαχειριστεί ιδεολογικά ο Τσίπρας, τότε μπορεί να τη διαχειριστεί ο κάθε βουλευτής. Κανείς δεν είναι περισσότερο ευαίσθητος ή περισσότερο αριστερός από τον πρωθυπουργό». Την σεμνή και ταπεινή αυτή ανακοίνωση εξέδωσε... το Μέγαρο Μαξίμου, δηλ. η πρωθυπουργική έδρα. Είναι περίπου σαν να ανακοινώνει το σπίτι μου ότι καλύτερος γιατρός από μένα δεν υπάρχει. Ή να βγάζει ο Λευκός Οίκος δελτίο τύπου που να διακηρύσσει ότι πιο Αμερικανός από τον Πρόεδρο δεν υπάρχει. Ή το Βατικανό να μας πληροφορεί ότι ο πιο Χριστιανός είναι ο Πάπας. Και ούτω καθεξής.
     Αν συνέβαινε κάτι από τα παραπάνω (φανταστικά) παραδείγματα, ασφαλώς και δικαίως θα ακούγαμε τον εξάψαλμό μας για αλαζονεία και καβάλημα του καλαμιού και ό,τι άλλο. Η αριστερά όμως έχει ασυλία από τέτοιες κριτικές, διότι ως γνωστόν πάντα αυτοαξιολογείται, έχει για μέτρο σύγκρισης μόνο τον εαυτό της, και επιπλέον μπορεί να διατυπώνει αξιώματα που αντιβαίνουν στους κανόνες της λογικής.

Ελαττώματα

Αντιγράφω απόσπασμα από πρόσφατη επιστολή του (αγνώστου μου) Μιλτιάδη Καυκαλέτου στην ‘Καθημερινή’ (24/3/2017), με τίτλο Τα προτερήματα των Ισραηλιτών

     «Να εκριζώσουμε τα καταστροφικά και ολέθρια ελαττώματά μας, δηλαδή την επιπολαιότητα, την ασυνέπεια, την ανειλικρίνεια, τον εξυπνακισμό, την υποτίμηση της νοημοσύνης των άλλων, την ημιμάθεια και τον άκρατο φθόνο προς τους επιτυχημένους συμπατριώτες μας. Αυτά είναι θανάσιμα ελαττώματα που μας καταστρέφουν εδώ και πολλούς αιώνες».


     Ίσως να λείπουν και μερικά ακόμη, αλλά η παραπάνω σύνοψη μου φάνηκε ιδιαίτερα επιτυχής και εύγλωττη.

Δευτέρα, 27 Μαρτίου 2017

Σεβασμός

Έλαβα πρόσφατα ένα ηλεκτρονικό μήνυμα με τίτλο «Πώς μαθαίνουν οι Ιάπωνες μαθητές να σέβονται το σχολείο τους». Οι εικόνες του δείχνουν παιδιά κάθε ηλικίας να σκουπίζουν και να σφουγγαρίζουν τα δάπεδα, ακόμη και να καθαρίζουν τις τουαλέτες. Αναρωτήθηκα πόσα σχολεία και πόσοι εκπαιδευτικοί παρ’ ημίν θα επιζούσαν αν ζητούσαν από τους μαθητές τους να κάνουν παρόμοιες εργασίες στα πλαίσια της σχολικής τους παιδείας; Μπορώ να φαντασθώ έξαλλες μαμάδες και μπαμπάδες να ωρύονται στους συλλόγους γονέων και στα γραφεία των δασκάλων και καθηγητών και να απαιτούν «επί πίνακι» τα κεφάλια αυτών που τόλμησαν να μειώσουν τόσο τα μανάρια τους. Όμως μόνο έτσι μαθαίνει κανείς να σέβεται την κοινή περιουσία, με το να την θεωρεί δική του υπόθεση και να αναλαμβάνει την ευθύνη γι’ αυτήν. Αρχίζοντας από το σχολείο, αύριο θα σέβεται το σπίτι του, τη γειτονιά του, την πόλη του και τα μνημεία της, αλλά και την ιστορία του και τον πολιτισμό του. Γιατί όλα αυτά είναι τελικά μέρος του ιδίου συνόλου. Την έλλειψη μιας τέτοιας παιδείας τη βλέπουμε καθημερινά γύρω μας.

 
 
 
 
 

Παρασκευή, 24 Μαρτίου 2017

Ευρώπη ετών εξήντα

Αύριο η Ευρώπη έχει τα γενέθλιά της. Τέτοια μέρα, μόλις δώδεκα χρόνια μετά τη λήξη του καταστροφικού 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, υπογράφηκε στη Ρώμη η ιδρυτική συνθήκη της Ευρωπαϊκής Κοινής Αγοράς, που στη συνέχεια μετεξελίχθηκε σε ΕΟΚ (Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, για την ιστορία) και τέλος σε ΕΕ (Ευρωπαϊκή Ένωση) όπως λέγεται σήμερα. Εδώ και καιρό ακούμε το ανήσυχο ερώτημα: προς τα πού βαδίζει η Ευρώπη; Είναι οι συνθήκες σήμερα ίδιες μ’ εκείνες που οδήγησαν στη δημιουργία της Ένωσης πριν 60 χρόνια; Όπως γίνεται συχνά με τόσα άλλα θέματα, οι γνώμες συνήθως πολώνονται, με τη μια άκρη να υποστηρίζει την «ευρωπαϊκή ολοκλήρωση» και την άλλη να εκδηλώνεται με αποσχιστικές και διαλυτικές τάσεις. Όπως όμως θα ρωτούσε η καμήλα του Αισώπου, μέση οδός δεν υπάρχει; Μόνο το «όλα ή τίποτε» είναι η επιλογή;
     Έχουμε γράψει κι άλλες φορές ότι η συνύπαρξη (ανθρώπων, κοινοτήτων, εθνών) μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Στο απλούστερο παράδειγμα, δυο άνθρωποι μπορεί να είναι απλώς γείτονες, μπορεί να έχουν στενή φιλία, μπορεί να συνεταιρισθούν και να κάνουν μια επιχείρηση ή μπορεί να παντρευτούν. Οι αμοιβαίες δεσμεύσεις και υποχρεώσεις διαφέρουν σε κάθε περίπτωση, χωρίς να αλλάζει η θεμελιώδης αρχή ότι διατηρούν αγαθές μεταξύ τους σχέσεις, χωρίς εχθρότητες ή επιβουλές. Ωστόσο, δεν μπορεί κάποιος να επιβάλει στο σπίτι του φίλου ή του συνεταίρου του όλους τους κανόνες που εφαρμόζει στο δικό του σπίτι.
     Με ανάλογο τρόπο πρέπει, νομίζω, να δούμε και την Ενωμένη Ευρώπη: ως συνεταιρισμό και φιλική σύμπραξη κρατών, όχι όμως ως ‘γάμο’ και υποχρεωτικό χωνευτήρι λαών και πολιτισμών. Η ιστορία διδάσκει ότι οι τεχνητές και ‘παρά φύσιν’ ενώσεις (π.χ. Γιουγκοσλαβία, Σοβιετική Ένωση) δεν θέλουν παρά μια ελάχιστη αφορμή (συνήθως την απομάκρυνση του ‘συνδετικού κρίκου’, προσώπου [π.χ. Τίτο] ή ιδεολογίας [π.χ. μαρξισμός]) για να διαλυθούν υπό την επήρεια ισχυρών φυγοκέντρων δυνάμεων (πολιτισμικών, εθνοτικών κτλ.). Είναι προτιμότερος ο σεβασμός και η αποδοχή των ιδιαιτεροτήτων, της ιστορίας, της θρησκείας, των παραδόσεων, των εθίμων κάθε χώρας-μέλους (όταν βέβαια αυτά δεν αποτελούν δικαιολογίες για αξιόποινες πράξεις) από την ισοπεδωτική επιβολή υπερεθνικών κανόνων δικαίου και κοινωνικής και πολιτισμικής συμπεριφοράς, που δημιουργούν ισχυρά αντισώματα στους επιμέρους λαούς. Το ίδιο ισχύει και προς τους ‘έξω’: σεβόμαστε τα δικά τους ‘πιστεύω’ όσο και αυτοί σέβονται τα δικά μας και δεν προσπαθούν να αλλοιώσουν τη δική μας φυσιογνωμία. Αποφεύγουμε τις περιττές εμπλοκές και τις ‘ειρηνευτικές’ παρεμβάσεις (δια των όπλων!) εκεί που δεν μας σπέρνουν, δείχνουμε όμως ότι έχουμε το σθένος και τη βούληση να υποστηρίζουμε και να κατοχυρώνουμε τα κοινά μας σύνορα απέναντι σε ανάλογες έξωθεν επιβουλές.
     Πιστεύω πως μια τέτοια Ευρώπη θα έχει περισσότερες πιθανότητες μακροημέρευσης από ένα υπερκράτος-οδοστρωτήρα που φαντάζει ως ‘κακή μητριά’ στα μάτια πολλών ευρωπαίων.